Voel je je continu te druk? Dat komt omdat jouw tijd handelswaar is geworden

Druk! Dat is het welbekende antwoord op de vraag hoe het gaat. Maar druk met wat precies? En vooral: voor wie eigenlijk? Filosoof Thijs Lijster stelt in zijn boek ‘De grote vlucht inwaarts’ dat we steeds meer moeten proppen in onze tijd:

Een van de grote problemen van deze tijd is de tijd zelf, meer in het bijzonder de versnelling van en het tekort aan tijd. Vraag een willekeurig iemand hoe het met hem of haar gaat, en grote kans dat het antwoord luidt: ‘Druk!’. Zoals de Duitse socioloog Hartmut Rosa zegt. wordt het alledaagse leven, zowel tijdens werk als in vrije tijd, tegenwoordig gekarakteriseerd door een ‘retorica van het moeten’,: ik moet nog zoveel e-mails beantwoorden, ik moet die nieuwe tentoonstelling in het Stedelijk nog zien en dat dikke boek van Piketty nog lezen, ik moet meer tijd doorbrengen met mijn gezin, en ik moet voor ik sterk de Chinese Muur nog zien (het fenomeen van de ‘bucketlist’). Het resultaat is een samenleving van ‘schuldige subjecten’, die het gevoel hebben achter de feiten aan te lopen, controle en overzicht over hun leven te verliezen, en massaal te kampen hebben met burnout – en stressklachten. Ondertussen neemt de hoeveelheid zelfhulpliteratuur over onthaasting, slow-bewegingen en ‘het zoeken van je eigen ritme’ gestaag toe.

Waardoor komt dat? Doordat we leven in een tijd waarin stilstaan geen optie meer is. Innovatie en (zelf)verbetering, continue vooruitgang, dat is het devies:

Maar wat als vernieuwing en verandering zelf een bron van maatschappelijke onrust worden? Moet alles en iedereen tegenwoordig niet ‘snel’ en bovenal ‘innovatief’ zijn, van de ondernemer tot de academicus, van telefoons tot waspoeders, van lesmethodes tot financiële producten? […] innovatie en groei zijn nog altijd de kardinale deugden va deze tijd.

Nu, stelt Lijster, is het van belang dit niet alleen op te merken, maar vooral je af te vragen, wie er eigenlijk belang bij heeft dat continue gejaag en gejakker?

Tijd is in onze voortrazende wereld een schaars goed geworden, en het is dan ook een natuurlijk uitvloeisel van de kapatalistische logica dat de hoogste bieder erover kan beschikken. Zoals Jonatha Crary schrijft in 24/7, zijn pamflet over de 24-uurseconomie: ‘Eén van de de oppervlakkige maar indringende truïsmen van de klassenmaatschappij is dat de rijken nooit hoeve te wachten, en dit voedt het verlangen om. overal waar mogelijk, dit specifieke privilege van de elite na te streven’. In de nabije toekomst zal dit verschil alleen maar toenemen: wie genoeg geld heeft, hoeft niet in de rij te staan voor de kassa (want laat zijn boodschappen bezorgen), op een wachtlijst te staan voor een operatie of verzorgingstehuis (want gaat naar een privékliniek), of in de file te staan (want neemt de helicopter). […] De bovenklasse heeft niet zozeer meer tijd, maar beschikt over de macht om de tijd vorm te geven, te manipuleren, om zijn tempo te bepalen.

Onze tijd is dus inmiddels iets geworden waar geld aan verdiend wordt. Handelswaar. En hoewel (tijds)druk een probleem is, waar iedereen mee zit, is heeft de bovenklasse twee voordelen. Allereerst heeft ze dus meer middelen waarmee ze die tijdsdruk te lijf kan gaan en zo een schijnbaar voordeel. Ik zeg schijnbaar omdat iedereen die met to do lijstjes werkt weet dat ze zich net zo snel weer weten te vullen, ook al heb je machtigere middelen ter beschikking om ze te lijf te gaan. Ook de elite is slaaf van ons vooruitgangsdenken, tenzij die tredmolen wordt gestopt. Maar het tweede voordeel dat Lijster benoemt is prangender:

Terwijl onderdrukking traditioneel juist bestond in het vasthouden van bestaande maatschappelijke structuren, zien we tegenwoordig de opkomst van onderdrukking door verandering; verandering waar de mondiale elite van profiteert terwijl ze de onderklasse in chaos stort; verandering die bovendien steeds als noodzakelijk wordt gepresenteerd […]

Hoe nu hieruit te ontsnappen? Lijster waarschuwt voor een te makkelijke oplossing te zoeken in die fijne meditatieapp of een slow evening inlassen. Dit verhult het probleem, in plaats van dat het het oplost:

Maar net zomin zou zij zich moeten laten verleiden tot oproepen om te ‘onthaasten’, en zich zo aan de zijde scharen van de mindfulness- en slowbewegingen. […] Ze verhult immers de belangen die schuilgaan achter de versnelling, verandering en verdeling van de tijd, en doet voorkomen dat stress en haast persoonlijke problemen zijn waarvoor een individuele oplossing mogelijk is.

De echte oplossing, zo stelt Lijster, zit ‘m erin dat we onze tijd weer gaan terugclaimen, net als onze data en privacy.

Daarom komt het er allereerst op aan om de tijd, net als de geschiedenis, te beschouwen as iets wat wij collectief vormgeven en verdelen. De tijd behoort met andere woorden, net als natuurlijke bronnen als water en zonlicht en kunstmatige bronnen als informatie, kennis en cultuur, tot de commons, het gemeenschappelijke domein dat niemand zich als privébezit zou moeten mogen toe-eigenen. Natuurlijk gebeurt dat op grote schaal wel degelijk met bovengenoemde natuurlijke en kunstmatige bronnen. Er is in onze tijd een grootschalige enclosure of the commons (onteigining van het gemeenschappelijke) gaande, net zoals in de achttiende eeuw onder andere in Groot-Brittanië het geval was, waar gemeenschappelijke akkers, bossen en graasweiden tot privébezit verklaard werden.

 

Berichtgeving over nieuwe technologie graag minder zwart-wit!

“Kun jij twee dagen offline?”, zo luidde de cover in de NRCnext van afgelopen maandag. Het bijhorende artikel maakte van de Kerst niet alleen een christelijke viering en/of seculier eetfestijn, maar ook een periode van herbezinning over de invloed van nieuwe technologie. Het artikel was een pleidooi voor de zogenaamde slow tech beweging die vindt “dat we ons laten gijzelen door sociale media en smartphones”.Het geciteerde onderzoeksrapport “De zwarte kant van Social Media 2012” somt een uiterst negatief lijstje van gevolgen op: sociale media maken ons dom, asociaal, narcistisch, geestesziek, ze tasten ons geheugen aan, voeden sensatiezucht, manipuleren en zetten zelfs aan tot terreur.

Het is niet onlogisch dat zich een tegenstem vormt na de razendsnelle (bedenk bijvoorbeeld dat facebook slechts acht en twitter slechts zes jaar bestaat) en bijna kritiekloze opmars van nieuwe technologie. Nu de computer, de smartphone en social media zich in het leven van mensen hebben genesteld, worden we ons langzaam bewust van de consequenties ervan. En die ogenschijnlijk makkelijke relatie die we hebben opgebouwd met nieuwe technologie als Facebook of Twitter, vertoont toch bij nader inzien enige onvoorziene mankementen.

Afbeelding: Koert van Mensvoort

Continue reading