Move over social design, het is tijd voor ethisch design

Move over social design, het is tijd voor een nieuw soort sociaal: ethisch design. Van design met een hart, naar design met moraal. En dat is een belangrijke verschuiving. Want waar social design grote thema’s aansnijdt als vluchtingenproblematiek (hét hot topic op What Design Can Do dit jaar), klimaatproblemen of armoede die niet alleen veelal toch ver van je dagelijkse leefwereld afstaan, maar ook behoorlijk wat moed vereisen om je in zo’n groot thema vast te bijten, is ethisch design, het ontwerpen vanuit een duidelijke morele code, iets dat opeens iedereen aangaat. Designers hoeven niet meer de wereld te redden, maar wel te ontwerpen vanuit heldere normen en waarden.

beyond-new

Hella Jongerius: startschot voor een zoektocht naar idealen

Hella Jongerius en Louise Schouwenberg gaven het startschot voor meer ethiek in design toen ze tijdens de bekende meubelbeurs Salone del Mobile in april hun manifest ‘Beyond the new. A search for new ideals in design‘ presenteerden. Een pleidooi voor een ‘holistische benadering van design’, waarbinnen duidelijke normen en waarden een band zouden moeten slaan tussen ontwerpers en de industrie waardoor hoogwaardige designproducten kunnen ontstaan making the highest possible quality accessible to many people. 

Hoewel het manifest niet massaal opgepikt werd – wellicht door een gebrek aan duidelijke doelgroep en vraag – en er schamperende geluiden te horen waren over de verwijzing naar de Bauhaus-idealen, gaf het wel een duidelijk signaal: Designer, je maakt deel uit van de wereld. Niet alleen een wereld vol grote maatschappelijke problemen in verre landen, maar met name de wereld die direct verbonden is met je product. Wie wordt er beter – of slechter – van je ontwerp? Kijk verder dan alleen je product en je gebruikers, er zit nog een hele wereld achter:

By addressing the “afterlife” of every product, designers contribute to a change of mentality in both users and producers. An all-encompassing approach requires designers not to focus exclusively on the functionality and expressive power of a design, but also to investigate how maintenance and repair can be integrated into the final product. Designers should be aware of the circular economy they are embedded in.

Jeroen Junte neemt de eed af tijdens WDCD 2015

Jeroen Junte neemt de eed af tijdens WDCD 2015

Jeroen Junte: de eed voor designers

Een ruime maand later presenteerde designcriticus Jeroen Junte tijdens What Design Can Do z’n Eed voor Designers. “Waarom”, vroeg hij aan een volle zaal designers die hij tegelijkertijd plechtig z’n eed liet afnemen, “heeft design eigenlijk nog geen eed?”

Doctors, politicians, and lawyers do it. Even bankers do it in the Netherlands today. So why don’t designers take an oath and promise to practice their profession responsibly? ‘The influential role of design is such that it calls for a moral code.

In z’n bijbehorende essay in de Volkskrant schrijft Junte dat de noodzaak van een ethische code steeds urgenter wordt met de ontwikkeling van nieuwe technologie. Met 3Dprinting is al het eerste pistool ontworpen én geprint en ook biotechnologie waarbij levende organismen het materiaal zijn waarmee ontwerpers werken roept ethische vragen op.

the_iot_manifesto_cars_objects_machines-2400x941

Internet of things manifesto

Niet alleen is de voortschrijdende technologie een directe invloed op het ontwakende ethisch bewustzijn van designers, maar werkt ook indirect door. Door technologie zoals het internet is een andere manier van bewustzijn mogelijk gemaakt. Een zogenaamd verticaal denken ontstaan, waarbij je in informatielagen, systemen en een web denkt in plaats van in heldere, concrete afzonderlijke units die naast elkaar bestaan. Dit leidt bij designers tot het besef van de systemen en productielijnen die achter hun producten liggen.

Niet voor draagt het jongste manifest dat oproept tot ethisch design van de hand van drie Nederlandse designbedrijven (Afdeling Buitengewone Zaken, FROLIC en The Incredible Machine), het Antwerpse beyond.io en PhD Candidate van de TU Delft, Holly Robbins, de naam Internet Of Things Design Manifesto. De IoT-revolutie is iets om in de gaten te houden, vindt mede-auteur Jan Belon:

“Vroeger ontwierp je een stoel. Die kan door zijn poten gaan, maar dat is het dan ook. Maar nu ontwikkel je producten met hele complexe systemen: dat kan grote consequenties hebben.” (bron)

Het manifest is inmiddels door meer dan 180 mensen ondertekend, waaronder  de invloedrijke scifi-schrijver Bruce Sterling en het hoofd van Philips Brand Communication Thomas Marzano.

Phonebloks

Designers als content managers

Eerste successen zoals de Fairphone (waarvan onlangs de tweede versie uitkwam) bewijzen dat het zichtbaar maken – ofwel openen – van productieketens weliswaar een moeizaam, maar geen onmogelijk proces is. En jonge designers hebben steeds vaker niet alleen de idealen en het bijbehorende gevoel van empowerment om hiermee aan de slag te gaan, maar vooral ook een goed inzicht in hoe het web van stakeholders, productielijnen en dynamische consumentenwensen nu eigenlijk werkt én te bespelen is.

Zo wist Dave Hakkens niet alleen heel handig met social media enorme aandacht te genereren voor z’n idee van een modulaire telefoon, Phonebloks, maar creëerde hij ook een platform waarop hij de verschillende partijen betrokken bij de creatie van een modulaire telefoon in beeld bracht en met elkaar in gesprek bracht. Hakkens werkt zo nog wel aan een concreet product, maar niet als een designer, maar als een community manager, consultant en connector. Hij valt hiermee in de ontwikkeling die de jury van de Dutch Design Awards 2014 signaleerde: de rol van een designer verschuift van ‘vormgever’, naar ‘content maker’, naar ‘content manager’.

Normen en waarden als kompas

Zolang ethisch design niet dogmatiserend gaat werken kan het een reeks interessante vragen opleveren voor ontwerpers. Als je vanuit een waardenset werkt die stelt dat het soms beter is om een product niet te ontwerpen, welke rol heb je dan nog als designer? Maar ook, zoals Het Nieuwe Instituut bevraagt in een aankondiging voor twee discussieavonden over de ethische designer: hoe ethisch kan een designer zijn? En hoe ver reiken de mogelijkheden om de onderliggende dynamische systemen en stakeholders te beïnvloeden?

Complexe maatschappelijke ‘wicked problems’ zijn niet meer de vraag, maar de oppervlakte, dat waar het ontwerpvraagstuk eigenlijk pas begint. Een ethisch designer is een systeemdenker die dwars door allerlei lagen heenreist en door z’n set normen en waarden als kompas niet verdwaalt.