Cultureel herinneren en economisch vergeten

Rob Wijnberg analyseert met behulp van de filosofie van Willem Schinkel de paradox van de postmoderne mens die geïnformeerder is voor de huidige wereldproblematiek dan alle generaties ervoor, maar tegelijk minder verantwoordelijk neemt dan ooit.

Maar met dat besef van schuld is niet automatisch ook een evenredig gevoel van verantwoordelijkheid gegroeid. We weten dat de aarde door ons toedoen opwarmt, maar hebben onze energievoorziening nog nauwelijke vergroend. We weten dat onze spijkerbroek en telefoon slavernij in stand houden, maar zijn nog niet massaal overgestapt op fair trade


Hoe kan dit? Het antwoord zit hem erin dat we weliswaar ons op cultureel niveau bewust zijn, maar volgens een ander systeem handelen: het kapitalisme. Ons economisch systeem dat volgens socioloog Willem Schinkel als vergeetmachine functioneert doordat het onrecht op afstand plaatst:

Hoe ons voedsel in de grote supermarktketens precies wordt geproduceerd, weten we niet. Hoe de financiële markten en hun complexe, risicovolle producten precies werken, weten we niet. Hoe de kledingfabrieken in India er precies van binnen uitzien, weten we niet. Hoe de multinationals de belastingen op hun winsten precies omzeilen, weten we niet. Het mondiale kapitalisme heeft het economische en sociale onrecht geoutsourced, in verhullend jargon verpakt, in de nevelen van pr en marketing gehuld, in ondoordringbare juridische kluwens doen verdwijnen – en er zodoende een ver-van-ons-bedshow van gemaakt.

Zo faciliteert het, aldus Schinkel, een permanent economisch vergeten: we maken ons als betrokken burger (cultureel herinneren) wellicht druk over onrecht, maar zien alles door de vingers als consument (economisch vergeten)

Niet alleen het kapitalistische systeem werkt het economisch vergeten in de hand, ook het huidige politieke systeem van de natiestaat die de politiek tot de nationale grenzen beperkt draagt hieraan bij:

Het bruto binnenlands product bijvoorbeeld, fundament van de moderne politiek, stelt zich nooit de vraag of de ijsschots op de Noordpool, de fabrieksarbeider in China of de onderklasse in Ethiopië schade ondervindt van zijn groei: het is immers een binnenlands product. Het maakt van de consument, wiens handelen mondiaal is, een politieke provinciaal, wiens verantwoordelijkheid ophoudt bij de grenzen van het vaderland.

Bovendien schept de natiestaat niet alleen de voorwaarden voor het ontkennen, maar ook voor het afschuiven van deze verantwoordelijkheid. Want alleen bij gratie van een ‘binnenland’ bestaat ook de illusie van een ‘buitenland,’ waarop wij onze schuld kunnen projecteren: het zijn ‘zij’ daarbuiten – de immigrant, de vreemde cultuur, de vreemde religie, de multinational, de hoge heren in Brussel, het systeem – die aan de problemen debet zijn, niet ‘wij,’ de binnenlanders, op dit schuldvrije stukje land.

**De video is het werk 75 Watt van kunstenaarsduo Tuur van Balen en Revital Cohen,  een product dat als enige functie heeft de Chinese arbeiders aan de lopende band tot een prachtige complexe choreografie te dwingen. **