Maak technologie tot politiek in plaats van religie

Het viel me op tijdens het kijken van de Tegenlicht aflevering ‘Overvloed’ waarin Peter Diamandis – oprichter van de Singularity University samen met de knotsgekke futuroloog Ray Kurzweil  – stelt dat razendsnelle ontwikkelingen in technologie het mogelijk zullen maken om te voorzien in de behoefde aan water, voedsel, onderwijs en gezondheidszorg van alle negen miljard mensen die onze wereld over twintig jaar zullen bevolken. Ja hoor, dacht ik,  daar zitten we weer in het kamp van de technologie-utopisten: technologie is goed, technologie is god en technologie zal ons de hemel op aarde brengen.

Hou die hamer in de gaten
Vaak wordt er over de rol van technologie in de samenleving gepraat vanuit een concept van functionaliteit. Technologie wordt voorgesteld als een handige oplossing voor problemen en belooft ons leven te verbeteren. Wat we hierbij vaak uit het oog verliezen is dat technologie ons leven verandert; niet alleen op de lange termijn, en niet alleen zoals wij ons dat voorstellen. Fijn dat sociale media het makkelijker voor ons maken om contact te houden met al die mensen die je op verre reizen hebt ontmoet, maar het verandert ook iets aan de manier waarop we onze sociale contacten onderhouden en beleven. We zijn ons vaak wel bewust van wat wij met technologie kunnen doen, maar van wat technologie met ons doet des te minder.

En dat is misschien ook niet zo gek. Want, zo stelde Heidegger al, dingen die we gebruiken om iets te doen onttrekken zich aan de aandacht. Zo denk je bijvoorbeeld niet aan de hamer die je in je hand hebt, maar aan de nagel die je met één welgemikte slag in de muur probeert te drijven. Slechts wanneer je de hamer kapot slaat zul je er aandacht aan besteden.

Technologie = ideologie
Maar ook al hebben we de hamer niet in de gaten, de technologie hamert ondertussen wel vrolijk een bepaald beeld van hoe de ideale wereld eruit behoort te zien in ons en kan ingrijpen in onze dagelijkse wereld en onze ervaringen daarvan en ideeën erover ingrijpend veranderen. De filosoof Don Ihde wijst erop dat technologie onze relatie tot de wereld medieert. Denk bijvoorbeeld eens aan een thermometer die niet een directe ervaring biedt van hoe koud of warm het is, maar een waarde geeft waarmee je kunt interpreteren of het koud of warm is, en dat is weer afhankelijk van een norm in de samenleving die stelt dat 4 graden toch best koud is, maar dat je bij 21 graden absoluut niet mag klagen. Technologie filosoof Peter-Paul Verbeek benoemt dit proces als ‘Technologies help to shape what counts as ‘real’. De Amerikaanse communicatiewetenschapper Phil Agre stelt dan ook: ‘Technology at present is covert philosophy, the point is to make it more openly philosophical.’

Black Mirror als gedachte-experiment

Een serie die pijnlijk duidelijk maakt dat technologie een bepaalde ideologie in zich meedraagt die ons vormt, is de BBC miniserie Black Mirror waarin gedachte-experimenten worden gedaan over de uitwerking van nieuwe technologie in de (nabije) toekomst. Zo blijkt een soort Google Glasses waarmee de realiteit kan worden opgenomen, en tot in de treure kan worden herafgespeeld, ideale voeding te zijn voor de obsessie van een paranoïde man die vermoedt dat zijn vrouw vreemdgaat en blijkt dat publieke reputatie in een samenleving van social media en televisie veel belangrijker is geworden dan geld of macht, zelfs zo belangrijk dat het kan worden ingezet als losgeld bij een ontvoering van nationaal belang. Gedachte-experimenten die weliswaar tot in extremen zijn getrokken maar waarvan de kiem besloten ligt in de wereld waarin we nu leven.

Maak technologie tot politiek

Het is dan ook de hoogste tijd om onze verhouding met technologie te veranderen. Waar het zich nu nog vooral in het domein van religie afspeelt met de verering ervan door de technofielen die vurig geloven en hopen op een hemel op aarde, en de angst voor helse gevolgen door de technofoben waarover ik al eerder schreef op dit blog, is de hoogste tijd om technologie tot politiek te maken. Slechts door het in het politieke domein te trekken kan er een bewustwording plaatsvinden van de ideologieën erachter en kan de ruimte worden gevonden om deze ideologieën niet voor waar aan te nemen maar hierover het debat aan te gaan. Slechts door het in publieke domein te trekken kan de verantwoordelijkheid bij ieder van ons komen te liggen en tastbaar worden, in plaats van te blijven worden afgeschoven op grote abstracte bedrijven als Facebook of als besloten liggende in het ‘script’ dat de technologie ons nu eenmaal voorschrijft. Maak technologie tot politiek, zodat we ermee kunnen samenleven, in plaats erdoor geleefd te worden.

Deze blog is tevens gepubliceerd op BKBacademie blog.

Leave a Reply