Gelukkig, de wereld vergaat! – Trendrede 2013

Die Maya’s. Wat blijkt? Ze hadden gelijk. De wereld vergaat. Er is niet alleen sprake van een economische crisis. Laten we de politieke, ecologische, technologische, demografische en sociaal-culturele crises niet vergeten. En ze versterken elkaar ook nog. Logisch dat vrijwel alle systemen wankelen. Of we het nu hebben over de manier waarop we onderwijs, woningbouw of zorg organiseren, de realiteit van de afgelopen jaren slaat diepe wonden. Restauratie van het ontspoorde verleden lukt niet. Toch blijven we fanatiek pleisters plakken. We zijn verslaafd. Systeemverslaafd. En zoals bij iedere menselijke verslaving zorgen lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid ervoor dat het afkicken lang duurt. Verlangt u nu nog naar het warme bad van het verleden, dan krijgt u een koude douche van de toekomst. De kalender van het oude loopt ten einde. Gelukkig maar. Dat schept ruimte voor de nieuwe tijd. Welkom in 2013. Het jaar dat overal in de samenleving gewerkt wordt aan de fundamenten van een nieuwe wereld.

In de rep en roer van het nieuwe regeerakkoord en met iets meer een maandje de tijd tot de wereld volgens doemdenkers zal vergaan, is het wellicht niet gek eens even pas op de plaats te maken en te bezinnen. Uitzoomen naar the bigger picture om weer even vat te krijgen op concrete beleidsmaatregelen. Te kijken naar wie we zijn, om zo te komen tot wat we willen. Op prinsjesdag is er naast de troonrede namelijk nog een andere toespraak uitgesproken die een blik op onze toekomst werpt: sinds drie jaar voorspellen belangrijke trendwatchers waar het allemaal naartoe gaat en moet gaan in de Trendrede.

Afkicken van systemen

2013 wordt volgens de trendwatchers een einde en een begin. Oude systemen die niet meer werken in onze veranderde tijd worden zullen resoluut ter zijde geschoven om ruimte te geven aan de revolutie die volgens hen ‘in de lucht hangt’. Dat gaat uiteraard niet zonder enige drempelvrees. We zullen volgens de trendwatchers allereerst moeten beginnen met onze zogenaamde systeemverslaving los te laten:

Onze systeemverslaving dwingt ons tot kaderen, beheersen, inperken en controleren. Het resultaat is dat we afhankelijk worden van de meetinstrumenten die we zelf creëerden. De werkelijkheid dient zich aan te passen aan de modellen die we ervoor ontwikkeld hebben. Ratelen de computers van kredietbeoordelaars, dan siddert ons parlement. We bijten daarmee in onze eigen staart. We eisen meer blauw op straat maar vertrouwen de individuele agent zo slecht dat we hem dwingen zijn tijd te vullen met verantwoordingsformulieren.

Van marktmoraal naar publieke moraal

Bas Heijne schreef dit voorjaar in een column voor NRC Handelsblad dat we bewegen van een marktmoraal naar een publieke moraal. Die nieuwe publieke moraal stelt dat eisen aan de samenleving ook eisen aan jezelf inhouden:

Dat is waar de crisis ons toe dwingt; toen het geld onze oren uitkwam, konden we gerieflijk klagen over de verruwing van omgangsvormen, groeiend egoïsme en de schande dat in een welvarend land als het onze zoiets als een voedselbank bestond. Het verplichtte tot weinig. Nu er harde klappen gaan vallen, moeten uitgeholde begrippen als gemeenschap en, gadver, solidariteit weer betekenis krijgen.

Delen is vermenigvuldigen

2013 wordt dus volgens de trendwatchers een jaar van gedwongen samenhorigheid, of zoals de Volkskrant-columnist en getipte opvolger van wethouder van onderwijs Lodewijk Asscher, Pieter Hilhorst stelt: ‘samenredzaamheid’. Dit betekent echter niet dat we weer een grote familie worden. Die is samen met de kerk en andere structuren of Grote Verhalen de deur uit gezet. Deze samenwerkingsverbanden zijn eerder gericht op losse verbintenissen. Een groep mensen die zich even aan elkaar verbindt voor een periode om een doel te bereiken. Neem bijvoorbeeld het Times Square To Art Square project, of de BKB academie natuurlijk. In de woorden van de trendwatchers een overgang van het ik naar het gelegenheidswij

Leren zwemmen met technologie

2013 wordt verder een overgangsfase waarin we steeds beter leren om te gaan met de technologie die ons omringt. De mogelijkheden van datamining zijn eindeloos, maar nog maar voor een fractie binnen ons bereik omdat ons brein nog zijn beperkingen kent. We gaan een nieuwe etiquette leren om kunnen bestaan in een wereld die doordrenkt is met virtualiteit:

Omdat we betalen met aandacht, wordt rust een luxegoed. De twitterloze maaltijd en de mobieltjesvrije restaurant-tafel doen hun intrede. In het onderwijs leidt het tot meditatieklassen zondermobieltje en lessen in het negeren van anderen.

Dingen als een Slow Web Manifest en systemen waarmee de troebele datazee op het internet weer wordt gefilterd van data naar informatie naar kennis, zoals Brainsley van oud-academicus Ernst-Jan Pfauth zullen leiden tot een hernieuwde verhouding tussen mens en technologie waarin bewuste keuzes centraal staan.

Nieuwe verbindingen

Of we nu over het milieuprobleem spreken, de eurocrisis of de zorgkosten, de waarheid past al lang niet meer in 140 tekens. Zelfs niet opeen A4tje. Langzaam sijpelt het besef door dat versimpeling ons niet de oplossingen brengt die we zoeken voor de grote problemen van vandaag. We gaan zowel inzoomen als uitzoomen. We proberen de kleinste schakel te vinden om van daaruit de gehele keten opnieuw op te bouwen. We gaan de samenhang der dingen vieren.

Honderden jaren geleden kwamen we erachter dat de wereld niet plat is. Nu eindigt het tijdperk van het lineaire denken. Zoals de Amerikaanse wiskundige Warren Weaver stelt zijn er verschillende stadia te onderscheiden in de mate van complexiteit in culturele systemen. In de 17-18-19de eeuw waren er ‘problems of simplicity’, in de 20ste eeuw ‘problems of disorganised complexity’ en in de 21ste eeuw ‘problems of organised complexity’. Een hedendaags cultureel systeem bevat dus niet alleen heel veel elementen, maar alles is ook met elkaar verbonden. In onderstaand filmpje legt filosoof Manuel Lima uit wat dit betekent:

We moeten dus een andere manier vinden om ons steeds complexere wereld te leren begrijpen. Hoewel zuilen ogenschijnlijk al tientallen jaren achter ons zijn gelaten, is onze manier van denken nog steeds behoorlijk verzuild: er is een zuil van de zorg, de zuil van de financiën en de zuil van de politiek. Zuilen die volgens de trendwatchers langzaam aan het los rafelen zijn:

De kleinste schakels gaan zich de komende jarenanders samenvoegen, anders verbinden. Zo wrikken ze de grote systemen los uit hun comfortabele machtspositie. [..] De toekomst vraagt van ons de vaardigheid om een probleem of kans vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Laten we doodlopende paden verlaten en nieuwe wegen inslaan. We houden een warm pleidooi voor het idee van zelfsturing binnen samenhang, voor langzame aandacht en snelle technologie. Maar vooral voor optimisme. We roepen 2013 uit tot het eerste jaar van een nieuwe jaartelling.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de BKBacademie blog

Leave a Reply