Valorisatie wetenschappelijk onderzoek: van punt naar komma

Het moge niet een hot item zijn in de verkiezingen van komende woensdag, maar het heeft het toch wel wat reuring veroorzaakt binnen de wetenschap afgelopen jaar: valorisatie. Oftewel: het duidelijk maken van waarde van wetenschappelijk onderzoek. Geen l’art pour l’art principes meer voor de universiteiten, onderzoek moet duidelijk maatschappelijk nut hebben en dat moet dan weer liefst concreet gemeten kunnen worden. Geen nut = geen geld. De vraag is natuurlijk of de waarde van wetenschap wel zo concreet uitgedrukt kan worden.

De Jonge Akademie, een zelfstandig platform van jonge wetenschappers die internationaal tot de top van hun vakgebied behoren, stelt in Flux, het blad van het Rathenau-instituut, dat met valorisatie op zich niets mis is, maar dat het nu nog te eenzijdig wordt opgevat:

Het is goed dat wetenschappers geprikkeld worden om na te denken hoe zij hun onderzoek ten dienste kunnen stellen van de maatschappij. Maar het probleem in het huidige valorisatie-debat is dat het de andere waarden van de wetenschap onderbelicht, waarden die te divers en te belangrijk zijn om te reduceren tot meetbaarheid, te vertalen in precieze cijfers en in directe economische relevantie.’

Naar een ruimer waardenbegrip

De Jonge Akademie stelt dus dat ‘waarde’ veel te eng door beleidsmakers wordt opgevat en dat er naast instrumentele waarde, die zich makkelijk laat verlaten naar concrete praktische toepassingen of economische cijfers, ook nog waarden als moraliteit (onderzoek kan bijdragen aan een beter begrip van bv rechtvaardigheid en duurzaamheid), kwaliteit van leven (waaronder ook kennis van sociale gebruiken valt) en waarheidsvinding van belang is bij de waardebepaling van wetenschappeljk onderzoek:

Alle waardevolle vormen van wetenschap dienen gewaardeerd en gestimuleerd te worden door het beleid, en niet alleen die wetenschap (a) waarvan de kennisbenutting verwijst naar industriële of technologische innovatie en economische productie, (b) die overheidsinstanties kant en klare oplossingen geeft voor beleidsproblemen, en (c) waarvan de valorisatie gemakkelijk meetbaar, voorspelbaar en/of observeerbaar is. Als een eng valorisatiebegrip wordt gehanteerd en valorisatie als een strak keurslijf wordt opgelegd, zal heel wat belangrijk onderzoek onderbelicht of onvoldoende gewaardeerd worden.

Fundamenteel versus toegepast onderzoek

Problematisch in het valorisatie debat is ook het onderscheid tussen fundamenteel onderzoek en toegepast onderzoek. Fundamenteel onderzoek richt zich in de basis op het verkrijgen van kennis, maar welke kennis later vertaald kan worden in een toepassing laat zich op het moment van de kennisvergaring niet voorspellen. En natuurlijk is er fundamenteel onderzoek, zoals literair onderzoek, dat zich wellicht nooit in een toepassing laat vertalen. Fundamenteel onderzoek moet dus op de juiste waarde worden geschat stelt de Jonge Akademie en het is belangrijk dat wetenschappers hierin zelf hun koers kunnen bepalen in plaats van overgeleverd te zijn aan beleidsplannen.

Maar ook toegepast onderzoek dient niet alleen gevaloriseerd te worden op basis van haar concrete toepassing. Bart Nooteboom, bijzonder hoogleraar Innovatiebeleid, stelt in Flux: ‘Het gaat niet alleen om fundamenteel onderzoek naar de toepassing, er is ook een weg terug. Je moet toepassing ook zien als een vorm van toetsing. Je kijkt of iets werkt en de resultaten van die praktische toetsing kunnen weer een inspiratiebron zijn voor fundamenteel onderzoek. Op deze manier kunnen indirecte, niet meetbare, effecten van onderzoek wel eens van grotere waarde zijn dan de concrete toepassing.

Wetenschappers: communiceer!

Goed, er is dus veel kritiek op het nauwsluitende keurslijf van het begrip valorisatie waarmee wetenschappelijk onderzoek momenteel tot stikken toe wordt ingesnoerd. Maar betekent dit dan dat het kind gewoon met het badwater weggegooid moet worden? Dat zou zonde zijn, zo stelt de Jonge Akademie. Valorisatie plaatst het wetenschappelijk onderzoek immers waar het hoort, midden in de maatschappij:

Wetenschap maakt integraal deel uit van de maatschappij. De wijdverbreide toepassing
van wetenschappelijke kennis en haar rol in politiek en beleid maakt het
noodzakelijk dat iedereen op de hoogte is van wetenschappelijke resultaten en zich
een gefundeerde mening kan vormen over de invloed van wetenschap in het persoonlijke leven en de samenleving als geheel.

Dit in ogenschouw nemend pleit de Jonge Akademie voor een nieuwe invulling van het begrip valorisatie. In haar advies ‘Tussen Onderzoek en Samenleving. Aanbevelingen voor Optimale Wetenschapscommunicatie‘ stelt ze dat valorisatie als communicatie ingevuld moet worden. Om wetenschappelijk onderzoek communiceerbaar te maken zodat het tot voeding kan zijn voor het maatschappelijk debat, is echter een omslag nodig:

Wetenschappelijke kennis is vaak complex, niet volledig en soms omstreden. Wetenschappers zijn het niet altijd met elkaar eens en wetenschappelijke theorieën staan soms haaks op elkaar. Onderlinge kritiek hoort bij het karakter van wetenschappelijk werk en maakt het vaak kwalitatief beter. Maar zonder inzicht in de methoden die tot bepaalde resultaten of uitspraken leiden, zal het voor een breder publiek moeilijk zijn om de verschillende argumenten op waarde te schatten.

Proces in plaats van resultaten

Daarom pleit de Jonge Akademie voor meer aandacht voor het wetenschappelijk proces, in plaats van alleen de resultaten:

In de huidige situatie richt de berichtgeving in de media zich primair op de resultaten
van wetenschappelijk onderzoek. Als er al over het achterliggende proces
wordt gerapporteerd, dan is dat vanuit het persoonlijk perspectief van een individuele
wetenschapper. Gebrek aan begrip van de manier waarop wetenschappelijke
kennis tot stand komt, maakt het mensen moeilijk zich een mening te vormen over
wetenschappelijke controverses. Om mensen te laten ervaren hoe onderzoek werkt
en hen de gelegenheid te bieden met wetenschappers in discussie te gaan is meer
directe interactie nodig. Wetenschap richt zich op zaken die we nog niet weten of
met meer zekerheid willen weten. Zo’n zoektocht heeft zeker ook mediawaarde.

Het devies? Wetenschappers, geeft u rekenschap! Plaats u in het maatschappelijk debat, communiceer en bediscussieer de waarde van uw onderzoek. Zodat het begrip valorisatie weer een nieuwe invulling kan krijgen: een invulling die wordt gecommuniceerd in komma’s en vraagtekens, in plaats van uitroeptekens en punten.

Foto: Artform Canada

Leave a Reply