Banksystemen als wortelstelsels: over cultuur als natuur

Ik las gisteren in het fascinerende boek Next Nature een essay van de Amerikaanse sciencefiction schrijver Bruce Sterling waarin hij een opmerkelijke uitspraak deed over onze culturele systemen. ‘In what sense is an abject surrender to mysterious “market forces” any different than an abject surrender to the Mayan rain gods?’, zo bevraagt hij. Op welke manier verschillen onze gecreëerde culturele systemen die zogenaamd onder onze controle en binnen onze begripsmogelijkheden liggen nog van natuurlijke systemen?

Het deed me denken aan de Tegenlicht afleving van 19 september 2011 ‘Metamorfose van een crisis’, waarin een portret wordt geschetst van de denktank ‘The Aftermath Network’. Opgericht kort na de aanvang van de financiële crisis in 2008 door de bekende socioloog Manuel Castells, zette een kleine groep van internationale topintellectuelen uit verschillende disciplines zich aan de taak om de crisis op diepgaander niveau te doorgronden.

Onder deze topintellectuelen de historica Rosalind Williams die een opmerkelijke visie heeft over het karakter van de crisis. Zo stelt ze: ‘Most of us have grown up with a view of history as progress. That image of history, as a line that gets better, that goes up, is now coëxisting with another image of history which is more like if you’re standing next to a pond and you’re trowing rocks into the pond. Each rock is a problem, a crisis, a system that’s not working. And they don’t get better, they just have spreading circels that intersect with other circels or problem-areas’.

Wellicht wat sceptisch voor de meeste mensen, maar het meest opmerkelijke aan haar visie is dat het een heel nieuw beeld van een traditioneel cultureel systeem geeft – namelijk ons perspectief op geschiedenis – en dat het hiermee aangeeft dat het traditionele beeld van geschiedenis niet alleen slechts een constructie is, maar vooral dat dit een constructie is die niet meer strookt met de dagelijkse werkelijkheid: ‘This is the view of history that is reality for many people, but they are living with the old view in their head and haven’t given up the idea of progress either’.

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=M2uBXmFZWx0[/youtube]

Ook de designfilosoof Manual Lima stelt dat ons model van culturele systemen niet meer voldoet om deze systemen daadwerkelijk te begrijpen omdat ze op een heel andere manier functioneren. In onderstaande lezing haalt hij een model aan van de Amerikaanse wiskundige Warren Weaver om dit nader uit te leggen. Volgens Weaver zijn er verschillende stadia te onderscheiden in de mate van complexiteit in culturele systemen. In de 17-18-19de eeuw waren er ‘problems of simplicity’, in de 20ste eeuw ‘problems of disorganised complexity’ en in de 21ste eeuw ‘problems of organised complexity’. Een hedendaags cultureel systeem bevat dus niet alleen heel veel elementen, maar alles is ook met elkaar verbonden.

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=_0LVSIwifpI&feature=results_main&playnext=1&list=PLE54DD230390CB568[/youtube]

We moeten dus een andere manier vinden om ons steeds complexere wereld te leren begrijpen. Dat we betekent dat we af moeten stappen van de manier waarop we normaal gesproken tegen een cultureel model als ons financiële systeem, of onze visie op geschiedenis aankijken. Lima beschrijft dit als de overgang van een boom-paradigma naar een rizoom.  Het boom-model staat voor een liniair model waarin alles hierarchisch is geordend en de takken elkaar niet raken of langs elkaar heen kruisen. In plaats hiervan stelt Lima voor over te stappen naar een rizoom-model, netwerk model of relationeel model dat niet meer uitgaat van het idee van vooruitgang, doelgerichtheid en een duidelijk overzichtelijke structuur, maar dat de onvoorspelbaarheid en verbondenheid van het dagelijks leven in de netwerkmaatschappij meer recht doet. Kortom: een model dat het ‘natuurlijke’ oncontroleerbare karakter van een cultureel systeem meer in ogenschouw neemt.

Hoewel een dergelijke omslag me persoonlijk onontbeerlijk lijkt bij de innovatie van onze culturele systemen en bij een beter begrip van de werking ervan in ons dagelijks leven, is de echte vraag natuurlijk hoe ‘natuurlijk’ het is voor mensen om te leven met een idee van continue onvoorspelbaarheid, met het idee dat er geen vooruitgang meer is maar slechts verandering, met het idee dat je een mini-radartje in een netwerk bent dat je niet kunt overzien, maar waar je wel verantwoordelijk voor bent omdat het beïnvloed wordt door de consequenties van jouw gedrag. Bomen kloppen misschien niet meer, maar zijn wel erg geruststellend en vertrouwd en zullen daarom waarschijnlijk nog enige tijd stevig geworteld blijven als ons denkmodel.

Leave a Reply